Dyslexiebehandeling

Werkzame principes, opbouw en materialen

Werkzame principes

In de huidige behandelpraktijk wordt uitgegaan van een ‘best practice’ behandeling volgens het Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling (PDD&B) van Blomert.

Behandelprincipes

Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat een effectieve dyslexiebehandeling uitgaat van specifieke taalverwerkingsproblemen die voornamelijk fonologisch van aard zijn. Een effectieve behandeling bestaat uit een op spraakklank en woordvorm georiënteerde lees- en spellingtraining die systematisch in modules wordt aangeboden volgens een geprotocolleerd model. In een effectieve behandeling staan het fonologisch principe, de grafeem-foneemkoppeling (teken-klankkoppeling), het herkennen van klankstructuren en de benoem- en leessnelheid centraal. Het impliciete taalsysteem wordt expliciet gemaakt in het lezen en de spelling. In de didactiek ligt de nadruk op het denkproces en het logisch redeneren.

De dyslexiebehandeling binnen het Expertisecentrum Dyslexie is gebaseerd op de volgende principes:

  • Er wordt uitgegaan van een specifiek probleem met technisch lezen en spellen van woorden. Dit staat dus ook centraal in de behandeling.
  • Er wordt uitgegaan van een specifiek fonologisch probleem. Uitgangspunt binnen de behandeling zijn het fonologisch bewustzijn en de fonologische vaardigheden (het verwerken van klanken). Spraakklanken worden gekoppeld aan kleuren, waardoor de structuur van de taal zichtbaar wordt. Daarnaast is er veel aandacht voor de auditieve en visuele analyse (hakken) en synthese (plakken) van woorden en ligt de nadruk op de herkenning van woordstructuren. Hoe beter en sneller (delen van) woorden herkend worden, hoe nauwkeuriger en sneller het lezen gaat.
  • De behandeling kent een vaste opbouw waarbij het lezen en de spelling zowel afzonderlijk als geïntegreerd aan bod komen. Er is sprake van een vast behandelprotocol maar met aandacht voor individuele kenmerken. Dit betekent dat de behandeling een vaste opbouw kent, maar dat er gebruik wordt gemaakt van probleemspecifieke oefeningen. Als een leerling bijvoorbeeld geen moeite blijkt te hebben met de regel voor ‘ch’, dan wordt deze categorie ook niet expliciet aangeboden. Ook worden de werkvormen aangepast aan de leeftijd en affiniteiten van de leerling. De affectieve aspecten van het leren en de attitude en beleving van de leerling maken deel uit van de behandeling.
  • Door herhaald lezen met tijdsmeting en het flitsen van letters en woorden wordt de woordherkenning gestimuleerd. Ook dit wordt ondersteund met kleuren.
  • De behandeling wordt ondersteund met computersoftware (F&L programma) die ook thuis en op school kan worden ingezet.

Bovenstaande principes komen terug in de F&L-behandelmethode. Meer over de F&L-methode kunt u hier lezen.

Instructieprincipes

Binnen de dyslexiebehandeling in onze praktijken of op scholen wordt uitgegaan van het directe instructiemodel waarbij nieuwe informatie wordt gekoppeld aan de aanwezige kennis om zo tot effectief leren te komen. Uitgangspunten van het directe instructiemodel zijn:

  • Het ontwikkelen van de basiskennis en basisvaardigheden
  • Aansluiten op het individuele tempo van de leerling
  • Stellen van duidelijke doelen
  • Een heldere leerstofopbouw
  • Het geven van directe feedback

Een effectieve dyslexiebehandeling heeft tot doel om het lees- en spellingproces te optimaliseren en/of een tekort aan kennis en vaardigheden te herstellen. Hierbij is het uiteindelijke doel om te komen tot automatisering. Hiervoor worden de instructieprincipes isoleren, integreren, generaliseren en consolideren toegepast:

  • Isoleren en afbakenen van de leerinhoud op basis van de taakanalyse (wat gaat er al wel goed en waar moet nog aandacht aan worden besteed?).
  • Deze kennis integreren door een koppeling te (laten) maken met de bestaande kennis/vaardigheid.
  • Vervolgens generaliseren door nieuwe taken aan te bieden en de leerling zelf verbanden te laten zoeken.
  • Tot slot consolideren door de leerling zijn sterke kanten en mogelijkheden tot compensatie bewust te laten benutten.

Naast automatisering van kennis en het leren gebruiken van compensaties wordt in de behandeling expliciet aandacht besteed aan de taakhouding en beleving van de leerling:

  • Er wordt aangesloten bij de eigen leerdoelen van de leerling.
  • Er is veel aandacht voor positieve leerervaringen, onder andere door het visualiseren van vooruitgang met behulp van grafiekjes.
  • Belangrijke anderen (ouders, leerkracht) in de omgeving van de leerling worden bij de behandeling betrokken door de voortgang en vorderingen bij te houden in een logboek. Dit logboek kan bijvoorbeeld ook worden laten zien aan opa en oma. De leerling ervaart zo persoonlijke erkenning, hetgeen bijdraagt aan het vergroten van het zelfvertrouwen.

Een ander vast onderdeel van een effectieve behandeling is psycho-educatie, waardoor uw kind beter met zijn of haar dyslexie leert omgaan. Meer informatie hierover vindt u hier.

Tot slot wordt de effectiviteit van de behandeling bepaald door de kwaliteit van de behandelaar en de behandelrelatie tussen de leerling en de behandelaar. In zowel de kwaliteit als de relatie tussen leerling en behandelaar wordt continu geïnvesteerd

Opbouw dyslexiebehandeling

Aan het begin van het behandeltraject vindt er op de behandellocatie of op school een ‘startgesprek behandeling’ plaats. Tijdens dit gesprek wordt aan de hand van het behandelplan de opzet van het behandeltraject besproken.

In het behandelplan staan behandeldoelen voor de lange termijn. Deze lange termijndoelen worden per behandelperiode in een handelingsplan opgedeeld in korte termijndoelen. De gestelde doelen vloeien voort uit het diagnostisch onderzoek en bestrijken 3 gebieden:

  1. automatisering van kennis en procedures
  2. het leren gebruiken van compensaties
  3. attitude en beleving

Gedurende de behandelcyclus zijn terugkerende toets- en evaluatiemomenten gepland. Tijdens overleg met school, ouders, orthopedagoog-generalist en behandelaar wordt de voortgang van de behandelingen besproken en een plan van aanpak gemaakt voor de komende periode.

De dyslexiebehandeling vindt wekelijks plaats volgens bovenstaande behandelprincipes en bestaat uit individuele sessies van 60 minuten, waarvan 45 minuten effectief gewerkt wordt met uw kind en de overige 15 minuten besteed wordt aan voorbereiding en dossiervorming.

Naast deze effectieve behandeltijd, geldt er binnen de vergoede dyslexiezorg voor ouders en school een inspanningsverplichting. Zo moet de behandeling thuis ondersteund worden door op de overige werkdagen 10-20 minuten per dag thuis oefeningen te maken en samen hardop te lezen. Uw kind krijgt daarvoor huiswerk mee en u kunt gebruik maken van een softwareprogramma dat speciaal ontwikkeld is voor de behandeling van dyslexie. Op school moet er ruimte te zijn om de aangeboden hulpmiddelen in te zetten in de klas. Wanneer het een niet-vergoede behandeling betreft is het uiteraard ook zeer wenselijk dat deze tijd wordt geïnvesteerd, echter het niet nakomen van de inspanningsverplichting binnen de vergoede zorg betekent dat het behandeltraject gestopt moet worden.

Materialen dyslexiebehandeling

F&L methode en Taal in Blokjes

Bij de behandeling van ernstige dyslexie zetten wij onder andere de F&L-methode in. F&L staat voor Fonologische & Leerpsychologische methode is in de afgelopen 30 jaar (door)ontwikkeld door de Stichting Taalhulp tot een zeer effectief behandelprogramma voor (ernstige, enkelvoudige) dyslexie en lees- en spellingproblemen. Meer informatie over de F&L methode vindt u hier.

De F&L methode is een cognitieve taalkundige methode voor lezen én spellen. In deze methode worden klanken gekoppeld aan een kleur, waardoor het lezen makkelijker wordt. Er zijn verschillende kleuren voor korte klanken, lange klanken, tweetekenklanken, stomme klinkers, medeklinkers en klanken als aai/ooi/oei en eeuw/ieuw/uw. Door de klanken in een woord te kleuren, wordt de woordstructuur zichtbaar en kan de klank makkelijker worden geïdentificeerd.

Als de leerling de kleur geel in een woord ziet, dan is meteen duidelijk dat het een lange klank (ee/aa/oo/uu) betreft en hoeft hij niet alle mogelijke klanken af te gaan om het woord te kunnen lezen. Door het kleuren (coderen) van de woorden, wordt de structuur van woorden en de Nederlandse taal in het algemeen zichtbaar en wordt de basis voor de spelling gelegd.

De methode wordt een cognitieve/leerpsychologische methode genoemd omdat het uitgaat van de klanklogica en de leerling leert beredeneren hoe een woord gespeld moet worden. De regels zijn uiteraard niet anders dan in de reguliere spellingmethode, maar door uit te gaan van de klanklogica is de groep met uitzonderingen kleiner waardoor leerlingen meer woorden goed schrijven.

De F&L-methode is een uitgebreide behandelmethode voor de specialistische behandeling van lees- en spellingproblemen (niet alleen dyslexie), én kent ook een schoolversie. De schoolversie ‘Taal in Blokjes’ is een uitsnede van de F&L-methode en wordt op steeds meer basisscholen gebruikt. Taal in Blokjes kan op verschillende manieren binnen school worden ingezet, bijvoorbeeld als preventieve methode bovenop de reguliere taalmethode in de onderbouw, of als remediërend programma voor leerlingen met een lees- en/of spellingachterstand die zorg op niveau 2 en niveau 3 krijgen. Wanneer een leerling en/of de leerkracht al bekend is met Taal in Blokjes, dan is het een logische stap om op zorgniveau 4 – bijvoorbeeld binnen de vergoede dyslexiezorg – door te gaan met de F&L-methode. De behandeling kan dan veel effectiever worden ingezet.

De F&L methode en de schoolversie Taal in Blokjes is een aantal keer onderzocht op de effectiviteit. De resultaten van de onderzoeken zijn zeer positief. De leerlingen die meededen aan het onderzoek lieten een grote vooruitgang zien met lezen en spelling.

De F&L-methode bestaat uit een uitgebreid softwareprogramma met meer dan 60 leermodules, een online oefenprogramma zodat ook thuis geoefend kan worden en diverse werkvormen en materialen. Naast het computerprogramma wordt er ook gewerkt met werkbladen. Met behulp van de F&L-methode wordt de lees- en spellingtraining systematisch en geïntegreerd in modules aangeboden.

In de methode worden verschillende deelvaardigheden van het lees- en spellingproces onderscheiden en geoefend. De leerfases worden systematisch aangeboden en zijn opgesplitst in op elkaar aansluitende en in moeilijkheidsgraad toenemende leerstappen. Zo wordt elke nieuwe vaardigheid eerst afzonderlijk geoefend en daarna gekoppeld aan eerder geleerde vaardigheden. Elke leerling stapt op zijn eigen niveau in maar doorloopt de modules daarna in de vastgestelde volgorde, met aandacht voor de individuele kenmerken.

De leerfases zijn als volgt:

  • Fase 1: klankzuiver
  • Fase 2: klankzuiver + bijna klankzuiver
  • Fase 3: klankzuiver + bijna klankzuiver + klankregels
  • Fase 4: klankzuiver + bijna klankzuiver + klankregels + grammaticale regels
  • Fase 5: klankzuiver + bijna klankzuiver + klankregels + grammaticale regels + leenwoorden / koppeling regels
  • Fase 6: klankzuiver + bijna klankzuiver + klankregels + grammaticale regels + leenwoorden / koppeling regels + visuele inprenting

Met behulp van deze methode wordt de klanktekenkoppeling geoefend en wordt het inzicht in de woordstructuren (fonologische vaardigheden) vergroot. In eerste instantie worden de klanken en klankstructuren handelend gekoppeld aan gekleurde blokjes om zo via meerdere modaliteiten (zien, horen, doen) de vaardigheden die ten grondslag liggen aan het lezen en de spelling te oefenen en te verinnerlijken. Het letterlijk handelend aan elkaar zetten en/of lostrekken van een deelstructuur vanuit of tot een woord versterkt het woordbeeld en laat zien hoe de taal in elkaar zit en is opgebouwd. Naast de blokjes worden andere materialen ingezet om via meerdere modaliteiten de klank- en woordstructuren te oefenen met als doel deze te verinnerlijken. Denk daarbij aan magneetletters, springpleinen, digitale blokoefeningen waarbij klanken (auditief) worden gekoppeld aan letters/woorden (visueel), markeerstiften, klankkleurkaarten.

Bij met name oudere kinderen worden de blokken alleen in (de eerste fase) van de behandeling zelf gebruikt. Zij stappen sneller over op andere hulpmiddelen zoals arceerstiften en het markeren van alleen de moeilijkere deelstructuren. Buiten de behandelsetting werken leerlingen met klankkaarten als geheugensteuntje. Binnen de vaste opbouw van de modules worden de werkvormen en materialen afgestemd op de leeftijd en voorkeuren van de leerling.

Waarom is de F&L methode effectief?

De F&L-methode gaat uit van ‘klanken’ en klankstructuur in de woorden van de Nederlandse taal. Daarnaast werkt de methode leerpsychologisch: leerstappen en denkprocessen worden inzichtelijk gemaakt. Door kleuren te geven aan de verschillende soorten klanken en door regelsymbolen te gebruiken, wordt de klank- en regelstructuur inzichtelijk gemaakt. Hiermee wordt het fonologisch bewustzijn gestimuleerd; een vaardigheid waar kinderen met dyslexie zwak op scoren.

Binnen de methode is een duidelijke klanklogica en duidelijke opbouw te vinden in de leerstappen. Daarnaast wordt uitgegaan van handelingsgericht leren. Door handelingsgericht te werken zijn de denkprocessen van de leerlingen zichtbaar in hun handelen waardoor snelle feedback mogelijk is. Tot slot kunnen er veel verschillende (waaronder digitale) werkvormen ingezet worden. De methode voldoet aan de werkzame principes bij de behandeling van dyslexie en de uitstraling en werkvormen spreekt kinderen erg aan.

Taal in Blokjes reader

De Taal in Blokjes reader (TiB-reader) is speciaal ontwikkeld voor kinderen die extra leesondersteuning nodig hebben. Met de TiB-reader kunnen kinderen lezen met klankhulp. De reader helpt kinderen die moeite hebben met de klank-tekenkoppeling, met de overstap van één- naar meerlettergrepige woorden en met het maken van leeskilometers. De nauwkeurigheid en het leestempo kunnen aanzienlijk verbeteren als leerlingen zien hoe woorden in elkaar zitten. De TiB-reader sluit aan bij de principes en materialen van Taal in Blokjes.

De Taal in Blokjes Reader heeft een ‘algemene bieb’ met meer dan 500 verhalen, maar ook eigen teksten kunnen worden toegevoegd. De TiB-reader codeert teksten automatisch in de kleuren van Taal in Blokjes en berekent de moeilijkheidsgraad van de tekst. Elke tekst kan naar eigen wens vormgegeven worden. Zo kan de lettergrootte worden ingesteld, maar ook de mate van klankondersteuning (alle klanken kleuren of bijvoorbeeld alleen de klinkers) en lettergreepondersteuning. Met lettergreepondersteuning worden lange woorden opgedeeld in lettergrepen om het vloeiend lezen te bevorderen. De leerling kan zo van lettergreep naar lettergreep lezen en in plaats van heel lang staren naar een lang woord. Ook bevat de reader een ‘leeshappertje’ om het tempo te bevorderen.

Door deze mogelijkheden worden lastige teksten overzichtelijk gemaakt en kan een E7 tekst eruit komen te zien als een E3 tekst:

Dyslexie en TiB reader

Omdat de leerlingen zelf teksten kunnen kiezen om in de TiB-reader te zetten en ze zo moeilijke teksten toch goed kunnen lezen, bevordert het lezen met reader het leesplezier en de leesmotivatie en uiteindelijk ook het woordbeeld omdat er meer ‘leeskilometers’ gemaakt worden.

De Taal in Blokjes Reader is web-based en kan in de behandeling, op school en thuis worden gebruikt. De verhalen, instellingen en resultaten worden online opgeslagen. De reader kan worden gebruikt met ClaroRead om zinnen en tekstblokken voor te lezen. Hierdoor leest de leerling met visuele én auditieve ondersteuning.

Gratis gebruik TiB-reader

In principe kunnen alle kinderen die bij ECLG/Expertisecentrum Dyslexie onder dyslexiebehandeling staan, gratis gebruik maken van de reader. Op www.eclg.nl/dyslexie-kind/Taal-in-blokjes-reader kunt u een beknopte video van de TiB reader bekijken.